Η βιομηχανία της Νάουσας

Για βιομηχανία με τη σύγχρονη έννοια του όρου μπορούμε να μιλάμε στην Ελλάδα μετά το β' μισό του 19ου αιώνα. Η Νάουσα έχει πλούσιο παρελθόν αναπτυγμένης χειροτεχνίας - βιοτεχνίας, πριν ακόμη από την Επανάσταση και την καταστροφή της το 1822. Σημαντικότερες ήταν η οπλοποιία, η αργυροχοΐα, η μαχαιροποιία, η βαφική κ.λπ., αλλά κυρίως η υφαντική (μάλλινα υφάσματα - σαγιάκια, μεταξωτά και λινά, και κυρίως προσόψια). Οι δραστηριότητες αυτές επέτρεψαν τον πλουτισμό των κατοίκων της και βοήθησαν στην ανάπτυξη του εμπορίου. Οι τοπικοί έμποροι πουλούσαν τα προϊόντα της χειροτεχνίας όχι μόνο στο εσωτερικό της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, αλλά και στο εξωτερικό (Βιέννη, Πέστη, Μόσχα, Οδησσό, Γερμανία, κ.λπ.), όπου είχαν ανταποκριτές.

Μετά την καταστροφή της πόλης από τους Τούρκους, οι δραστηριότητες αυτές επανέρχονται σύντομα στο προσκήνιο. Το 1874-1875 ιδρύεται η πρώτη "μείζων" βιομηχανία επεξεργασίας βαμβακιού, με μηχανές ευρωπαϊκής προέλευσης, που εισάγονται από την ελεύθερη Ελλάδα. Πρόκειται για το εργοστάσιο «Λόγγου - Κύρτση - Τουρπάλη», που αποτελεί την πρώτη βιομηχανία, με τη σύγχρονη έννοια του όρου, που δημιουργείται στη Μακεδονία, ίσως και στα Βαλκάνια. Έως τότε τα νερά της Αράπιτσας - του ποταμού που πηγάζει στην περιοχή του Αγίου Νικολάου, διασχίζει τη Νάουσα και στη συνέχεια αρδεύει τον κάμπο - χρησιμοποιούνταν μόνο για την άρδευση των καλλιεργειών και τη λειτουργία υδρόμυλων και υδροτριβείων μέσα στην πόλη. Αυτά τα νερά αποκαλούνταν "λευκός άνθρακας" ενώ η βιομηχανική πόλη της Νάουσας "Μάντσεστερ των Βαλκανίων".

Στις αρχές του 20ού αιώνα λειτουργούσαν τέσσερις μεγάλοι αλευρόμυλοι με ευρωπαϊκά μηχανήματα και 26 ακόμη μικροί. Λειτουργούσαν επίσης υδροπρίονα, εργοστάσιο τανίνης, σησαμελαιοτριβεία, μεταξουργείο, καθαριστήρια ρυζιού και κεραμοποιείο. Για την εκμετάλλευση του δασικού πλούτου του βουνού δημιουργήθηκαν επί τόπου, μεταξύ 1913-1921, ειδικές εγκαταστάσεις επεξεργασίας ξυλείας, που περιλάμβαναν υδροπρίονα, τοπικό σιδηροδρομικό δίκτυο τύπου Decoville και εναέριο σύστημα μεταφοράς της επεξεργασμένης ξυλείας στον κάμπο. Από την κοσμογονία αυτή σώζονται σήμερα στη Νάουσα πολλές κτιριακές εγκαταστάσεις.